Białko serwatkowe – efekty i skutki uboczne. Białko serwatkowe a odchudzanie

Białko serwatkowe to jedna z najbardziej znanych odżywek, często spożywana podczas diety redukcyjnej oraz przy budowaniu masy mięśniowej. Co to jest serwatka? Czy warto suplementować białko oraz jaki rodzaj białka wybrać?

Białko serwatkowe

W mleku znajdują się dwa rodzaje białka: kazeina oraz serwatka, czyli półprzeźroczysta, płynna część mleka, która pozostaje po procesie produkcji sera. Białko serwatkowe uważane jest za kompletne, ponieważ zawiera wszystkie 9 niezbędnych aminokwasów, w  tym izoleucyne, leucyne i waline (BCAA), które są szczególnie ważne w procesie budowy masy mięśniowej. Istnieje wiele korzyści związanych z jego spożyciem, pomaga m.in. w utracie tkanki tłuszczowej, obniża zły cholesterol i stabilizuje poziom cukru we krwi ¹, ², ³, ⁴.

Rodzaje białka serwatkowego

Białko serwatkowe suplementowane najczęściej przez osoby aktywne fizycznie, w sprzedaży występuje w postaci:

• koncentratu białka serwatkowego (WPC – Whey Protein Concentrate),
• izolatu białka serwatkowego (WPI – Whey Protein Isolate),
• hydrolizatu białka serwatkowego (WPH – Whey Protein Hydrolysate). [18]

Wymienione rodzaje białka serwatkowego różnią się procentowym udziałem białka, zawartością węglowodanów i tłuszczów, obecnością laktozy i przyswajalnością.

Najlepsze białko serwatkowe

Decyzja o wyborze białka serwatkowego zależy głównie od wskazań do stosowania dodatkowego źródła białka w jadłospisie i indywidualnych potrzeb osoby trenującej (w tym np. diety redukcyjnej, nietolerancji laktozy, chęci zbudowania większej masy mięśniowej). Białko serwatkowe sprawdza się również u osób, które z problemów zdrowotnych potrzebują zwiększonej ilości białka. Dotyczy to m.in. osób w trakcie chemioterapii, czy po poważnych oparzeniach ciała.

Hydrolizat białka serwatkowego (WPH) posiada w składzie największy procentowo udział białka i najszybciej się wchłania. Jednak, jeśli chodzi o cenę jest najmniej korzystna, a jego walory smakowe są najgorsze w porównaniu z innymi rodzajami białek. Jeśli więc zależy nam na połączeniu dobrej jakości i ceny produktu warto wybrać izolat białka.

Tabela 1.  Porównanie białek serwatkowych dostępnych na rynku (opracowanie redakcji BonaVita.pl styczeń 2026r.)

Co daje spożywanie białka serwatkowego?

Białko serwatkowe jest włączane w jadłospis sportowców i osób aktywnych fizycznie w czasie intensywnych treningów i rekonwalescencji po kontuzjach. Oprócz najbardziej znanej korzyści stosowania białka serwatkowego, jaką jest udział w budowie tkanki mięśniowej ¹, ², ⁵, można zauważyć także jego inne pozytywne działania.

Białko serwatkowe – efekty. Co mówią badania?

1. Zwiększa siłę i buduje mięśnie

Białko serwatkowe jest najbardziej wydajnym sposobem dodawania białka do diety bez dodatkowych kalorii z węglowodanów lub tłuszczów.

W badaniu opublikowanym w „International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism”również stwierdzono, że suplementacja białek serwatkowych podczas treningu oporowego oferuje pewne korzyści w porównaniu z samym treningiem oporowym. Ponadto mężczyźni, którzy uzupełniali dietę białkiem serwatki, mieli większy względny przyrost masy mięśniowej ⁸.

2. Obniża cholesterol

W badaniu z 2016 roku opublikowanym w American Journal of Clinical Nutrition naukowcy oceniali ciśnienie krwi 42 uczestników, spożywających białko serwatkowe przez osiem tygodni. Ci, którzy używali serwatki doświadczyli znacznego obniżenia ciśnienia oraz obniżenia poziomu cholesterolu całkowitego w porównaniu do grupy kontrolnej ¹¹.

Wskazuje się też, że białko serwatkowe wraz z treningiem może wspomagać odchudzanie ¹².

3. Astma

Białko serwatki może poprawić odpowiedź immunologiczną u dzieci chorych na astmę. Jedno małe badanie z udziałem 11 dzieci, opublikowane w ”International Journal of Food Science and Nutrition” wykazało, że dzieci z astmą, które były suplementowane 10 gramowym białkiem serwatkowym dwa razy dziennie przez 1 miesiąc, miały polepszoną odpowiedź immunologiczną. Należy jednak zaznaczyć, że potrzebne są dalsze badania na ten temat ¹³.

4. Zmniejszenie utraty masy ciała u osób zakażonych wirusem HIV

Badanie opublikowane w czasopiśmie ”Clinical and Investigative Medicine” wykazało, że białko serwatkowe może pomóc w zmniejszeniu utraty masy ciała u pacjentów zakażonych wirusem HIV ¹⁴.

5. Stabilizuje poziom cukru we krwi

Serwatka jest w stanie ustabilizować poziom cukru we krwi, gdy jest spożywana tuż przed posiłkami z wysokim indeksem glikemicznym. Pobudza produkcję insuliny i zapobiega dramatycznym skokom poziomu cukru we krwi ¹⁵.

Badania wskazują też na możliwe działanie stabilizujące ciśnienie krwi u młodych osób dorosłych spożywających napoje z białkiem serwatkowym ¹⁶.

6. Dodaje energii

Białko serwatkowe zwiększa glikogen, który jest źródłem energii podczas ćwiczeń lub intensywnej aktywności i wzmacnia działanie leptyny, hormonu, który wpływa na bilans energetyczny. Dodatkowo, ponieważ serwatka jest łatwo trawiona i dostępna dla organizmu, jest szybko przekształcana w energię i może naturalnie zwiększyć poziom energii ¹⁷.

W badaniu z 2013 r. Opublikowanym w ”Journal of Sports Science and Medicine” stwierdzono, że kobiety doświadczyły wzrostu wskaźników wydajności, gdy spożywały białko serwatki po treningu oporowym. Niektóre z testowanych parametrów u kobiet grających w koszykówkę obejmowały sprawność biegania, skoki w pionie i wytrzymałość mięśni. Ulepszone poziomy energetyczne i wydajność są spowodowane aminokwasami obecnymi w białku serwatki. Kiedy organizmowi brakuje wystarczającego poziomu aminokwasów, wtedy po treningu odczuwa się zanik mięśni i opóźniony powrót do sprawności fizycznej. 

Powyższy przegląd korzyści możliwych do osiągnięcia przez spożywanie białka serwatkowego dotyczy jego prawidłowej suplementacji (odpowiedni dobór dawki dziennej, dawki w jednym posiłku i okres suplementacji). Zawsze należy prowadzić ją pod kontrolą lekarską i dietetyczną. W szczególności chęć włączenia białka serwatkowego do swojego jadłospisu powinny skonsultować z lekarzem osoby z chorobami przewlekłymi (alergia, astma, choroby metaboliczne), jak również z niewydolnością nerek. Specjalista oceni możliwość i zasadność stosowania takiej suplementacji i będzie nadzorował stan zdrowia w jej trakcie.

Jak i kiedy stosować białko serwatkowe?

Białko serwatkowe najlepiej stosować pod nadzorem dietetyka lub lekarza medycyny sportowej. Przyjmuje się, że jedna porcja odżywki z białkiem serwatkowym to 20 – 40 g. Porcja ta dotyczy posiłku potreningowego. W przypadku trenowania tylko jednej grupy mięśniowej (np. tylko nogi) porcja białka serwatkowego nie powinna przekroczyć 20 g. Zakres 20 – 40 g dotyczy trenowania mięśni całego ciała.

Zgodnie ze stanowiskiem Międzynarodowego Towarzystwa Żywienia Sportowców ISSN syntezę białek mięśniowych skutecznie nasila suplementacja białka serwatkowego zarówno przed, jak i po treningu siłowym ¹⁸.

Z czym łączyć białko serwatkowe?

Białko serwatkowe można łączyć z wodą oraz z mlekiem (krowim i roślinnym). Połączenia białka serwatkowego z wodą stosuje się np. u sportowców będących na diecie redukcyjnej. Białko serwatkowe w połączeniu z mlekiem stanowi przykład posiłku potreningowego. Takie połączenie jest częstą bazą do koktajli proteinowych. Mleko wraz z białkiem serwatkowym w koktajlach proteinowych jest łączone z owocami (najczęściej z bananem, owocami jagodowymi, mango), nasionami chia i/lub orzechami. Można w ten sposób skomponować bogaty w białko, smaczny posiłek potreningowy wspierający procesy regeneracyjne.

Czytaj więcej: Koktajle białkowe przed czy po treningu? Przepis na koktajl białkowy

W połączeniu z mlekiem białko serwatkowe ma lepszy smak, jednak mleko jest także źródłem tłuszczów i laktozy, co może nieco spowolnić wchłanianie białka. Wskazuje się, że najlepsza i najszybsza przyswajalność białka serwatkowego zachodzi wtedy, gdy po treningu spożyje się go po zmieszaniu z wodą.

Wtedy organizm może szybko dostarczyć do mięśni aminokwasów potrzebnych do ich potreningowej regeneracji i budowy masy mięśniowej. Jednak łączenie białka serwatkowego z mlekiem jest jak najbardziej dopuszczalne i również stanowi cenną podaż białka po wysiłku.

Czy białko serwatkowe jest zdrowe? Możliwe skutki uboczne i przeciwwskazania

Pomimo wielu korzyści zdrowotnych płynących z białka serwatkowego, nie powinno być ono spożywane przez osoby z alergią na mleko lub nietolerancją laktozy, gdyż może to spowodować wzdęcia, skurcze, gazy, zmęczenie, bóle głowy i drażliwość. Produkty serwatki zawierające sztuczne słodziki, np. niektóre tanie izolaty mogą powodować dyskomfort, gdyż są trudniejsze w trawieniu.

Białko serwatkowe dobrej jakości można określić jako produkt bezpieczny, należy jednak pamiętać, aby nie przekraczać jego zalecanej dziennej dawki, gdyż nadmiar białka w diecie jest niebezpieczny dla zdrowia.

Warto też zwrócić uwagę w tym miejscu na problem nadmiaru białka w diecie. Samodzielna suplementacja źródła białka może sprawić, że dostarczy się go zbyt wiele. Jest to w szczególności niebezpieczne dla nerek oraz dla wątroby, które muszą rozłożyć białko. Jego nadmiar może przeciążyć te narządy, a długotrwałe dostarczanie zbyt dużej ilości białka może doprowadzić do chorób przewlekłych, zwłaszcza nerek. Dlatego nie należy samemu włączać dodatkowego białka do swojej diety ani zwiększać zalecanej jego dawki. Czytaj więcej na temat nadmiaru białka w diecie!

Białko serwatkowe a odchudzanie

Białko jest niezbędnym składnikiem budulcowym w organizmie człowieka. Pomaga w osiągnięciu wymarzonej muskulatury i wspomaga regenerację po ciężkim wysiłku, podwyższa również przemianę materii, co pozwala na efektywniejsze spalanie tłuszczu bez ryzyka spadków mięśniowych. Polecane na diecie redukcyjnej. Należy jednak pamiętać, że białko dostarczane jest również z produktów spożywczych, dlatego też, jeśli nie bierzesz udziału w zawodach, nie jesteś sportowcem, a zależy Ci jedynie na utrzymaniu lub osiągnięciu wymarzonej sylwetki suplementacja białkiem nie jest konieczna. Przy dobrze zbilansowanej diecie jesteś w stanie osiągnąć wymarzony efekt bez suplementów.

Badania wykazują, że białko serwatki wydaje się wpływać zarówno na grelinę, jak i leptynę, dwa hormony, które pomagają regulować apetyt. Leptyna wpływa przede wszystkim na bilans energetyczny, który pomaga hamować przyjmowanie pokarmu, podczas gdy grelina reguluje głód i odgrywa rolę w inicjacji posiłku. Badania pokazują, że u otyłych pacjentów poziom krążącej leptyny jest zwykle zwiększany, podczas gdy poziom greliny jest obniżany. Serwatka pomaga zrównoważyć wydzielanie leptyny i greliny, tym samym zmniejszając apetyt na głód.

W jednym z badań, opublikowanym w ”Nutrition & Metabolism”, wzięło udział 158 osób. Wykazano, iż grupa otrzymująca serwatkę straciła znacznie więcej tkanki tłuszczowej w ciele i wykazywała większą ochronę mięśni w porównaniu do osób, spożywających napój kontrolny.

Białko serwatkowe wykazuje wiele właściwości, pomaga zarówno w utracie masy ciała, jak i w budowaniu masy mięśniowej. Należy jednak pamiętać, iż jak z każdym składnikiem odżywczym nie należy przekraczać jego zalecanej dawki, nadmiar szkodzi zdrowiu i może doprowadzić nawet do niewydolności nerek. Ilość składników odżywczych jest zależna od wielu czynników, m.in. takich jak: stan zdrowia, aktywność fizyczna, wymiary ciała i zamierzony cel, dlatego też powinna być dopasowana indywidualnie dla każdego.

Na co zwrócić uwagę przed zakupem białka serwatkowego?

Wybierając białko serwatkowe należy przede wszystkim wziąć pod uwagę jego rodzaj (WPC, WPI, WPH) i indywidualne wskazania do stosowania białka serwatkowego. Jeżeli zależy Ci na maksymalnym stężeniu białka, takie zawiera hydrolizat białka serwatkowego WPH (90 – 100%). Jeśli jesteś na diecie redukcyjnej, WPH nie zawiera tłuszczów i węglowodanów, co może być istotne w komponowaniu posiłków o zmniejszonej zawartości tych makroskładników. Izolat białka serwatkowego WPI ma ich niewielkie ilości. Najwięcej tłuszczów i węglowodanów spośród tych trzech rodzajów białka serwatkowego zawiera koncentrat białka serwatkowego WPC.

Jeśli istotnym kryterium jest dla Ciebie cena, hydrolizat białka serwatkowego WPH, mimo wielu zalet jest najdroższy. Kompromisem cenowym między WPH a WPC jest WPI.

Jeśli jednak masz nietolerancję laktozy, odpowiednim wyborem będzie hydrolizat białka serwatkowego WPH lub odżywka z białkiem serwatkowym z dodatkiem laktazy, czyli enzymu trawiennego, który pomaga rozłożyć laktozę.

Zwróć uwagę także na ewentualne dodatki, które może zawierać koncentrat białka serwatkowego. Mogą to być np wspomniana wyżej. laktaza, błonnik (istotny zwłaszcza na diecie redukcyjnej), magnez (jego odpowiednie stężenie w organizmie jest niezbędne m.in. do prawidłowej pracy mięśni i układu nerwowego) lub guarana (dzięki powoli uwalnianej kofeinie zwiększa zdolności koncentracji i dodaje energii).

Odżywki z białkiem serwatkowym mogą mieć różne wersje smakowe. Zwróć uwagę na to, jaki smak najlepiej będzie odpowiadał Twoim preferencjom i który pasuje do Twojego jadłospisu. Białko serwatkowe, jako że jest często dodawane do koktajli proteinowych i owsianek może w dobrze dopasowanej wersji smakowej może dodatkowo wzbogacić walory smakowe posiłku.

Białko serwatkowe a nietolerancja laktozy?

Białka serwatkowe zawierają α-laktoglobulinę i β-laktoglobulinę należące do głównych alergenów obecnych w mleku krowim ¹⁹. Powinny ich unikać osoby uczulone na mleko krowie.

Alergia na mleko krowie jest jednak czymś innym niż nietolerancja laktozy. Laktoza to cukier mleczny, który u zdrowych osób jest trawiony dzięki działaniu enzymu o nazwie laktaza. To enzym trawienny konieczny do rozłożenia laktozy. U osób bez nietolerancji laktozy enzym ten jest fizjologiczne produkowany w kosmkach jelitowych, a jego wytwarzanie jest warunkowane przez gen laktazy. U osób z nietolerancją laktozy brakuje enzymu laktazy pomagającego rozłożyć cukier mleczny.
To właśnie na skutek niedoboru laktazy po spożyciu produktów mlecznych pojawiają się dolegliwości jelitowe, takie jak niestrawność, biegunka, wzdęcia, bóle brzucha ¹⁹.

Wśród koncentratów białka serwatkowego wolnym od laktozy jest hydrolizat białka serwatkowego (WPH). Po WPH mogą więc sięgnąć także osoby z nietolerancją laktozy. Laktoza obecna jest zwłaszcza w WPC, jej mniejsze ilości zawiera izolat białka serwatkowego (WPI).

Ciekawym rozwiązaniem stosowanym przez niektórych producentów jest dodatek laktazy do odżywki białkowej. Rozwiązaniem w takich sytuacjach może być przyjmowanie tego enzymu np. w postaci suplementu. W przypadku odżywek z białkiem serwatkowym laktaza może być dodana do preparatu, jednak należy dokładnie sprawdzić to na etykiecie.

Jesteś osobą trenującą i zastanawiasz się, czy warto włączyć białko serwatkowe do swojego jadłospisu? Skonsultuj to z lekarzem, a następnie z dietetykiem. Specjalista pomoże Ci skomponować jadłospis w taki sposób, aby dostarczyć mięśniom tyle białka, ile tego potrzebują. Pamiętaj, że jego nadmiar jest niekorzystny, np. dla pracy nerek i wątroby, może zaburzyć równowagę kwasowo-zasadową organizmu i wręcz opóźnić regenerację po wysiłku. Dlatego istotne są zawsze jego prawidłowe ilości i proporcje dobrane m.in. do rodzaju wysiłku i masy mięśniowej.

1. Burke, D. G., Chilibeck, P. D., Davison, K. S., Candow, D. C., Farthing, J., & Smith-Palmer, T. (2001). The effect of whey protein supplementation with and without creatine monohydrate combined with resistance training on lean tissue mass and muscle strength [Abstract]. International journal of sport nutrition and exercise metabolism, 11(3), 349-364. [Online] https://www.researchgate.net/publication/224862544_The_Effect_of_Whey_Protein_Supplementation…, [dostęp 15.01.2026][↩][↩]
2. Cribb, P. J., Williams, A. D., Carey, M. F., & Hayes, A. (2006). The effect of whey isolate and resistance training on strength, body composition, and plasma glutamine. International journal of sport nutrition and exercise metabolism, 16(5), 494-509. [Online] https://www.researchgate.net/publication/6561860_The_effect_of_whey_isolate_and_resistance_training_on_strength…, [dostęp 15.01.2026].[↩][↩]
3. Willoughby DS, Stout JR, Wilborn CD. Effects of resistance training and protein plus amino acid supplementation on muscle anabolism, mass, and strength. Amino Acids. 2007;32(4):467-77. [Online] https://www.researchgate.net/publication/6805348_Effects_of_resistance_training, [dostęp 15.01.2026][↩]
4. Linda E Mignone, Tongzhi Wu, Michael Horowitz, and Christopher K Rayner Whey protein: The “whey” forward for treatment of type 2 diabetes? World J Diabetes. 2015 Oct 25; 6(14): 1274–1284. [Online] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4620107/, [dostęp 15.01.2026][↩][↩]
5. Miller PE, Alexander DD, Perez V. Effects of whey protein supplementation on body composition: A meta-analysis of randomized controlled trials. J Am Coll Nutr. 2014;33(2):163–175.​ [Online] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24724774/, [dostęp 15.01.2026][↩][↩]
6. Jason E Tang, Daniel R Moore, Gregory W Kujbida, Mark A Tarnopolsky, Stuart M Phillips "Ingestion of whey hydrolysate, casein, or soy protein isolate: effects on mixed muscle protein synthesis at rest and following resistance exercise in young men", J Appl Physiol (1985). 2009 Sep;107(3):987-92. [Online] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19589961/, [dostęp 15.01.2026][↩]
7. Kerksick, C. M., Rasmussen, C. J., Lancaster, S. L., Magu, B., Smith, P., Melton, C., … Kreider, R. B. (2006). The effects of protein and amino acid supplementation on performance and training adaptations during ten weeks of resistance training. Journal of Strength and Conditioning Research, 20(3), 643–653. [Online] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16937979/, [dostęp 15.01.2026][↩]
8. Willoughby DS, Stout JR, Wilborn CD. Effects of resistance training and protein plus amino acid supplementation on muscle anabolism, mass, and strength. Amino Acids. 2007;32(4):467-77. [Online] https://www.researchgate.net/publication/6805348_Effects_of_resistance_training_and_protein_plus_amino_acid_supplementation_on_muscle_anabolism_mass_and_strength, [dostęp 15.01.2026][↩]
9. Joy L Frestedt,John L, Zenk Michael A Kuskowski, Loren S Ward, Eric D Bastian. A whey-protein supplement increases fat loss and spares lean muscle in obese subjects: a randomized human clinical study. Nutr Metab (Lond). 2008; 5: 8. [Online] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2289832/, [dostęp 15.01.2026][↩]
10. Ágnes A Fekete, Carlotta Giromini, Yianna Chatzidiakou, D Ian Givens, and Julie A Lovegrove, Whey protein lowers blood pressure and improves endothelial function and lipid biomarkers in adults with prehypertension and mild hypertension: results from the chronic Whey2Go randomized controlled trial, [Online] https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5118733/, [dostęp 15.01.2026][↩]
11. Pal, S., Ellis, V., & Dhaliwal, S. (2010). Effects of whey protein isolate on body composition, lipids, insulin and glucose in overweight and obese individuals. British journal of nutrition, 104(05), 716-723. [Online] https://www.researchgate.net/publication/43079280_Effects_of_Whey_Protein_Isolate_on_Body…, [dostęp 15.01.2026][↩]
12. Frestedt, J. L., Zenk, J. L., Kuskowski, M. A., Ward, L. S., & Bastian, E. D. (2008). A whey-protein supplement increases fat loss and spares lean muscle in obese subjects: a randomized human clinical study. Nutrition & Metabolism, 5(1), 8. Retrieved. [online] https://www.researchgate.net/publication/5481845_A_whey-protein_supplement_increases_fat_loss_and_spares_lean_muscle_in_obese_subjects_A_randomized_human_clinical_study, [dostęp 15.01.2026][↩]
13. Lothian, J. B., Grey, V., & Lands, L. C. (2006). Effect of whey protein to modulate immune response in children with atopic asthma [Abstract]. International journal of food sciences and nutrition, 57(3-4), 204-211.[↩]
14. Bounous G, Baruchel S, Falutz J, Gold P. Whey proteins as a food supplement in HIV-seropositive individuals. Clin Invest Med. 1993 Jun;16(3):204-9. [Online] https://xn--vivetussueoshoy-7qb.com/wp-content/uploads/2023/12/Research_Article_03.pdf, [dostęp 15.01.2026][↩]
15. Jamie I. Baum, Il-Young Kim, and Robert R. Wolfe, Protein Consumption and the Elderly: What Is the Optimal Level of Intake?, Nutrients. 2016 Jun; 8(6): 359, Published online 2016 Jun 8, [online] https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4924200, [dostęp 15.01.2026][↩]
16. Fluegel, S. M., Shultz, T. D., Powers, J. R., Clark, S., Barbosa-Leiker, C., Wright, B. R.,& Miller, A. J. (2010). Whey beverages decrease blood pressure in prehypertensive and hypertensive young men and women. International dairy journal, 20(11), 753-760. [Online] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S095869461000141X, [dostęp 15.01.2026][↩]
17. Klok MD, Jakobsdottir S, Drent ML. The role of leptin and ghrelin in the regulation of food intake and body weight in humans: a review. Obes Rev. 2007 Jan;8(1):21-34. [Online] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-789X.2006.00270.x, [dostęp 15.01.2026][↩]
18. Krzywański J., Jaśkiewicz Ł., Somow U., Łoniewski I., Krzysztofiak H., Suplementy diety w sporcie [w:] Frączek B., Krzywański J., Krzysztofiak H. [red.] Dietetyka sportowa, PZWL, Warszawa 2024, 40.4.7 Białko serwatkowe, s. 811 – 813.[↩]
19. Wolak, K., Kuźniar, Z., & Gomułka, K. Nietolerancja laktozy a alergia na białka mleka krowiego. Wybrane aspekty stanu zdrowia osób mieszkających na terenie Polski–przegląd i badania. Tom, 214. [Online] https://bc.wydawnictwo-tygiel.pl/public/assets/574/Wybrane…[↩][↩]