SIBO – diety zalecane w zespole rozrostu bakteryjnego

Aktualizacja: 6 maja, 2024

SIBO to zespół przerostu flory bakteryjnej w obrębie jelita cienkiego dotykający nawet do 22% populacji dorosłych. Konwencjonalne leczenie oparte na celowanej antybiotykoterapii, mającej zmniejszyć liczebność bakterii kolonizujących jelito cienkie, powinno być wsparte odpowiednią dietą – najlepiej FODMAP, SCD, GAPS lub protokołem dr Siebecker. Na czym polegają te modele żywieniowe i jaka jest ich rola w leczeniu SIBO?

SIBO

SIBO (ang. Small Intestinal Bacterial Overgrowth – zespół przerostu flory bakteryjnej w obrębie jelita cienkiego) to schorzenie, w przebiegu którego dochodzi do pojawienia się w jelicie cienkim szczepów bakterii, które fizjologicznie nie powinny tam występować lub nadmiernego wzrostu liczebności tych, które zwykle są obecne w niewielkiej ilości. Patologiczny rozrost mikroorganizmów w jelicie cienkim skutkuje nieprzyjemnymi dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego pacjenta (najczęściej są to bóle brzucha, zaparcia, biegunki, refluks, wzdęcia, gazy) oraz wykraczającymi poza układ trawienny (stany depresyjne, zespół przewlekłego zmęczenia, bóle stawów czy problemy skórne). Przyczynami SIBO są często achlorhydria, zaburzenia wydzielania enzymów trzustkowych, zaburzenia immunologiczne, nieprawidłowości ze strony przewodu pokarmowego (np. zwężenia, guzy jelita cienkiego, uchyłki). SIBO często towarzyszy również celiakii, chorobie Leśniowskiego-Crohna, chorobom wątroby czy neuropatii cukrzycowej. Leczenie SIBO nie należy do najłatwiejszych, ponadto istnieją różne metody postępowania mające na celu redukcję przerostu bakterii w jelicie cienkim. Konwencjonalne postępowanie opiera się głównie na antybiotykoterapii, z zastosowaniem najczęściej metronidazolu, doksycykliny i rifaksyminy. Jak się okazuje, bardzo ważnym elementem terapii jest odpowiednia dieta, która pomaga w przywróceniu właściwej liczebności bakterii w jelicie cienkim i łagodzi charakterystyczne dla SIBO objawy.

SIBO – zalecane diety

• Dieta FODMAP – skrót ten oznacza fermentujące oligo-, di-, monosacharydy oraz poliole (z ang. Fermentable Oligo-, Di-, Monosacharides and Poliols), które podlegają wykluczeniu ze względu na ich słabą absorpcję w jelicie cienkim i tendencję do fermentowania skutkującego dyskomfortem jelitowym. Związki te, nietrawione w jelicie stają się łatwą pożywką dla obecnych tam bakterii, szczególnie, jeśli te – jak dzieje się w przebiegu SIBO – bytują tam w dużej ilości. Mikroorganizmy patologicznie zasiedlające jelito cienkie, korzystając z wymienionych sacharydów i polioli, mają dobre warunki do szybkiego namnażania i zintesyfikowanej produkcji metabolitów (metan, wodór), które obecne w jelicie cienkim odpowiadają za charakterystyczny dla SIBO przewlekły dyskomfort trawienny. W diecie FODMAP usuwa się z jadłospisu wszystkie pokarmy będące źródłem fermentujących w jelicie oligo-, di-, monosacharydów i polioli. Na potrzeby diety opracowano specjalne tabele informujące o zawartości FODMAP w poszczególnych produktach tak, by ułatwić stosującym ją osobom przestrzeganie tych założeń. Najważniejszą zasadą tego modelu żywieniowego jest oparcie jadłospisu na produktach z grupy tzw. low-FODMAP, czyli nie zawierających wyżej wymienionych węglowodanów i polioli o fermentującym charakterze i usunięcie z diety produktów high-FODMAP, czyli zasobnych w te związki. Z założenia dieta powinna trwać 6–8 tygodni, po tym czasie należy obserwując swój organizm stopniowo rozszerzać jadłospis początkowo o niewielką ilość produktów o średniej, a później wysokiej zawartości FODMAP. Dieta ta jest uznana za najefektywniejszą dietę stosowaną przez pacjentów cierpiących na Zespół Jelita Nadwrażliwego, ściśle powiązanego z SIBO.

• Dieta SCD – skrót od angielskiego Specific Carbohydrate Diet jest w wolnym tłumaczeniu „dietą specyficznych węglowodanów”, opartą na całkowitej eliminacji węglowodanów złożonych (laktozy, sacharozy i skrobii) i komponowaniu jadłospisu na cukrach prostych, pełnowartościowym białku i tłuszczach. Węglowodany proste wchłaniane są do krwi już w początkowych odcinkach jelita cienkiego, zaś sacharydy złożone wymagają produkcji większej ilości enzymów trawiennych. Gdy ta produkcja nie jest wystarczająco efektywna (np. w przebiegu SIBO) nie do końca strawione węglowodany stają się pożywką dla bakterii kolonizujących patologicznie jelito cienkie, stymulując ich dalszy wzrost. Eliminacja węglowodanów złożonych z diety ma więc uzasadnienie – ogranicza bowiem podaż związków, które potrzebne są do dalszego wzrostu bakteriom patologicznie kolonizującym jelito cienkie, tym samym ograniczając dalsze zwiększanie ich liczebności.

• Dieta GAPS – Nazwa GAPS pochodzi od angielskiego skrótu Gut and Psychology Syndrom, czyli po polsku właśnie Zespół psychologiczno-jelitowy. Termin ten użyty został przez Natashę Campbell-McBride w wydanej przez nią książce o tym samym tytule, w której przedstawia założenia diety mające na celu poprawę stanu zdrowia osób cierpiących na autyzm, ADHD, schizofrenię czy depresję, a także wszelkiego rodzaju problemy jelitowe. Sama dieta w założeniach jest bardzo podobna do wcześniej wspomnianej diety SCD, jednak jest bardziej niż jej poprzednik uściślona i przedstawiona w formie sześcioetapowego programu żywieniowego skupionego na przywróceniu prawidłowego funkcjonowania jelit. Następnie przechodzi się na dietę, którą należy kontynuować przez całe życie w celu utrzymania osiągniętych efektów. Dieta GAPS jest podobna do SCD, choć wciąż zdecydowanie większy nacisk kładzie na spożywanie domowego rosołu i probiotyków pochodzących z domowych kiszonek, kefirów i jogurtów w ostatnim etapie diety. Produkty zakazane w diecie GAPS podobne są do tych z diety FODMAPS, zaś produkty dozwolone w poszczególnych etapach tej diety to:

1. etap: rosół z kości i mięsa, szpik kostny, tłuszcz zwierzęcy oraz stopniowe wprowadzanie soków z kiszonek.
2. etap: rozszerzenie bazy produktów z etapu pierwszego o surowe żółtka i niektóre warzywa duszone, coraz więcej soków z kiszonek.
3. etap: poszerzenie diety o awokado, jajka (także smażone i gotowane), ryby i owoce morza, tłuszcz mleczny, olej kokosowy, poza sokami także warzywa z kiszonek.
4. etap: produkty z poprzednich etapów oraz mięso gotowane i pieczone, soki z warzyw, chleb bezzbożowy.
5. etap: wprowadzenie do diety musu z gotowanych jabłek, pierwszych surowych warzyw.
6. etap: dieta dopuszcza wszystkie dozwolone pokarmy, także surowe owoce.

• Protokół dr Siebecker – jedna z czołowych specjalistek w dziedzinie SIBO, doktor Allison Siebecker stworzyła protokół żywieniowy oparty o zasady diet SCD i FODMAP oraz osobiste doświadczenia podczas pracy z pacjentami cierpiącymi z powodu przerostu bakterii w jelicie cienkim. Siebecker rekomenduje rozpoczęcie diety od protokołu GAPS lub SCD, a następnie rozszerzenie go o produkty low-FODMAP. Czas trwania takiego sposobu żywienia nie powinien być krótszy niż dwa miesiące. Nie należy jednak pozostawać na tej diecie przez cały czas – jedynie do czasu ustąpienia objawów, przechodząc następnie do końcowego etapu diety SCD. Siebecker zwraca uwagę na sposób obróbki spożywanych pokarmów – szczególnie podczas pierwszych etapów powinny one być obrane ze skóry, rozdrobnione i gotowane. Nowe pokarmy wprowadza się stopniowo, obserwując reakcję organizmu.

SIBO jest trudną w leczeniu jednostką chorobową, mającą uciążliwe dla pacjentów objawy. Choć podstawą postępowania jest celowana antybiotykoterapia mająca na celu ograniczenie liczebności bakterii jelitowych, istnieją diety, które istotnie zmniejszają objawy i wspomagają regenerację jelita. Modele żywienia takie jak FODMAPS, GAPS, SCD czy protokół dr Siebecker mogą okazać się koniecznym elementem uzupełniającym leczenie farmakologiczne. Jako diety eliminacyjne, powinny być jednak prowadzone pod okiem wykwalifikowanego dietetyka, który ułoży jadłospis w oparciu o założenia tych diet i zadba, by były one jak najmniej niedoborowe.